مجتبی عندلیب آذر، مدرس کارآفرینی، در ارزیابی ریسک بالای مجرمان خرد میگوید


مجتبی عندلیب آذر، مدرس کارآفرینی، در ارزیابی ریسک بالای مجرمان خرد میگوید - تصویر 1

شاید تاکنون کمتر کسی از این منظر به حوادث و لایه های رقم زننده آن پرداخته باشد که یک استاد مدیریت به تحلیل یک رفتار مجرمانه بپردازد، اما واقعیت این است که اگر می خواهیم بدانیم در شهر و کشورمان چه حوادثی دامنمان را گرفته، باید این مقوله را از زاویه نگاه متخصصانی از جمله اقتصاددانان و اساتید مدیریت بررسی کنیم. این مدرس کارآفرینی که خود مدت ها در شرکت های خودروسازی، نفت و گردشگری مدیر بوده، می گوید:

 


«وقتی کسی برای کسب منفعتی ریسک بالا به جان می خرد، این رفتار عقلانی نیست. به نظر من اکثر مجرمان هم تخصص دارند، هم توانمندند، هم بسیار معمولی هستند، اصولا دو گونه افراد بزرگ ترین پتانسیل های کارآفرینی را دارند، آنهایی که بسیار سختی کشیده اند، آنهایی که از هوش بالا به جرم کشیده شده اند.» حال در گفت وگویی مجتبی عندلیب آذر مدرس رشته مدیریت و کارآفرینی، این موضوع را بررسی کرده ایم که چرا نتوانسته ایم از چنین افرادی کارآفرین خلق کنیم و مشتی زورگیر دور و بر خود جمع کرده ایم!

 

 

فرمانده پلیس کشور (سردار اسماعیل احمدی مقدم) در چند ماه اخیر به دفعات تکرار و تاکید کرده است که جرائم خرد در حال افزایش است. جرائم خرد و به ویژه دله دزدی از منطق اقتصادی تبعیت نمی کند، مثلا یک فردی که چاقو زیر گلوی کسی می گذارد تا اموال او را بدزدد و بعد نهایتا یک گوشی تلفن همراه، یک کیف پول نهایتا با امکان برداشت از عابربانک با ۲۰۰ هزارتومان و نظایر آن نصیبش شود، میزان فعالیت و ریسک کارش با آنچه به دست می آورد همخوانی ندارد. فعلی را که یک «زورگیر» مرتکب می شود در زمره چه نوعی از فعل می توان تحلیل کرد، یعنی کار است؟ یا رفتار؟ حرفه ای است یا غیرحرفه ای؟

 

 

 

اصولا این فعل مورد نظر شما ناشی از یک رفتار است و از نوع رفتار اجتماعی با ماهیت مجرمانه. برای روشن تر شدن بحث، بهتر است به این نکته ظریف بپردازیم که به نظر بنده این فعالیت ها زورگیری نیستند، بلکه نوعی تکدی گری هستند که با اسلحه سرد یا گرم صورت می گیرد. برای من هیچ فرقی ندارد که کسی یک مرتبه در جلویمان ظاهر شود و تقاضای پول کند یا اینکه این کار را با به کارگیری یک اسلحه سرد انجام دهد. از آنجا که اینگونه فعالیت ها یک آسیب و رفتار ناهنجار اجتماعی است که به سرعت تبدیل به یک معضل اجتماعی شده است، فاکتور های ثابت و متغیر بسیاری در این موضوع دخیل هستند، فاکتورهایی نظیر«اقتصاد»، «آموزش و پرورش»، «نحوه تعلیم و آموزش آموزه های دینی و اخلاقی»، «رسانه های فرهنگ ساز»، «بافت و فرهنگ شهری»، «برنامه های مکملی مانند اوقات فراغت، ورزش» و موارد بسیار دیگری که یک بحث جامعه شناسی مفصل می طلبد.

 

با توجه به سیل درخواست تغییر علوم انسانی در ایران، شاید این فرصت خوبی باشد که مدعیان این امر با انجام فعالیت های پژوهشی بر روی نمونه های این نوع رفتار، (البته قبل از اعدام) بتوانند الگوهای رفتاری و آسیب شناسی مدنظر خود را به سرمنزل مقصود برسانند. به این تعریف دقت داشته باشید؛ «رفتار ماهرانه، رفتاری است که براساس تمرکز بر روی یک خلق، تکرار آن و کسب تجربه از پیرامون و بالاخص افراد ماهر تر کسب می شود.»پس ما با یک رفتار روبه رو هستیم که همه ما (مدرسه، خانواده، جامعه، سازمان ها و...) به خصوص متولیان امر آموزش بزرگ ترین مسوول این بخش هستند.

 

 

تنها زمانی می توان در امری مهارت پیدا کرد که بر روی آن و نحوه پیشرفت آن تمرکز کرد و این مستلزم صرف وقت است و سازمان ها و نهادهایی که مسوول برنامه ریزی، ایجاد، مدیریت و نظارت بر اوقات فراغت جوانان هستند، این حوزه را به خود اختصاص داده اند. تمرکز بر روی یک امر جدید سبب ایجاد یک خلق یا اخلاق جدید می شود، که خوشبختانه متولی اخلاق کم نداریم. کسب تجربه از پیرامون به این معنی است که جامعه این رفتار اجتماعی را ساخته است و فرد تنها الگوبرداری، کپی برداری و کپی گزینی می کند، نکته دیگر اینکه در بسیاری از ناهنجاری های اعلام شده (درز کرده) توسط رسانه ها، مساله تکرار مطرح شده است، «سارقین، زورگیران، قاتلین، مجرمین» سابقه دار کلید واژه توضیح بسیاری از رفتارهای ناهنجار و آسیب های اجتماعی جامعه امروز ماست و شاید به این معنی باشد نهادها و سازمان های مسوول به خوبی نتوانسته اند نقش بازدارنده و نادم کننده خود را در بخش جرائم ایفا کنند. کسب تجربه از افراد ماهرتر نیز همانند مورد فوق است و تمام اینها اکتسابی است. به این معنی که بستر مناسب جهت بروز اینگونه آسیب های اجتماعی فراهم شده است.

 

 

و اینکه چنین رفتاری با اصول حاکم بر امور اقتصادی و تعاریف مربوط به کار و شغل چقدر همخوانی دارد؟

مشخصا در خصوص سوال جنابعالی، می توان گفت که آنچه این افراد انجام می دهند اصلا در حوزه های امور اقتصادی و تعاریف رایج شغل و کار جای نمی گیرد، عمل دزدی در هر اندازه ای شغل یا کار محسوب نمی شود. بلکه یک رفتار و ناهنجاری اجتماعی است که به واسطه تکرار (موثر نبودن نظام های تنبیهی، پیشگیرانه، بازداشتی، نادم کننده) و کسب مهارت در آن تبدیل به یک رفتار ماهرانه شده است و نه یک کار حرفه ای، همین نامگذاری های اشتباه سازمان ها و نهادهای مسوول این شائبه را به ذهن متبادر می سازد که این رفتار یک شغل است و حتی می توان در آن به صورت حرفه ای شاغل شد.

 

 

 

با توجه به آنچه گفته شد، از منظر مدیریتی، فعالیتی که این عده انجام می دهند حرفه ای هست یا نه؟

همان طور که گفتم از لحاظ مدیریتی این رفتار در تقسیم بندی های رایج موجود حرفه ای نیست و یک رفتار اجتماعی ناهنجار ماهرانه است. وقتی کسی برای کسب منفعتی ریسک بالا به جان می خرد، این رفتار عقلانی نیست پس چه توجیهی می تواند داشته باشد؟ این یک سوال کلی و بیشتر فلسفی است که باید در جواب گفت که اصولا عقل چیست و کدام یک از رفتارهای فردی و اجتماعی ما عقلانی هست، این سوالی است که باید رفتارشناسان پاسخ آن را بدهند، اما تنها چیزی که در این مجال می توان گفت این است که اینگونه رفتارها در ابتدا (دفعات اول و دوم) کاملا احساسی هستند تا عقلانی، اما به محض اینکه شروع به کسب مهارت، به کارگیری تمرکز و.... آغاز می شود، یک رفتار کاملا عقلانی است که بر اساس تئوری نیازها (که متاسفانه یا خوشبختانه هنوز در دانشگاه های ما تدریس می شود.) این افراد به دنبال رفع نیازهای اولیه (غذا، پوشاک و....) در دفعات اولیه جرم هستند و در تکرار تبدیل به یک راهکار میانبر برای رفع همین نیازها می شوند. ریسک مورد نظر شما هم ریسکی است که به چشم ما می آید، مثل اینکه کسی به شما بگوید شما چه ریسکی می کنید که رانندگی می کنید، اما شما با اعتماد به مهارت های خود و یافتن راه های بهینه گذر از مشکلات ترافیکی این ریسک بزرگ تر را هر روز به جان می خرید، می توان گفت این ریسک فقط در دفعات اول و دوم وجود دارد و در دفعات بعدی موضوع به یک مساله عادی تبدیل می شود که نیاز به کمی مهارت دارد.

 

 

 

در جرائم اینترنتی که این روزها مطرح است، وقتی به بررسی جرائم اینترنتی می پردازیم، می بینیم «هتک حیثیت در فضای مجازی» بیشترین جرم تحت تعقیب است تا هک کردن و دستبرد رایانه ای به حساب اینترنتی افراد. پس ما در این عرصه هم افرادی داریم که صرفا یک نیاز خود را برطرف می کنند تا منفعتی بجویند.

ما در مدیریت از دو مدل و تعریف برای رفتارهای سازمانی یا رفتارهای افراد در سازمان ها استفاده می کنیم: اول؛ «مدل هزینه و فایده » که در این مدل گویا انجام جرم و رفع نیاز فایده اش بیش از هزینه ای است که فرد در صورت دستگیری می پردازد (در صورتی که دوربین مخفی در کار نباشد.)، اصولا گویا در جامعه ما (برخی جوانان) هزینه بعد از آن بیشتر تبدیل به یک برتری اجتماعی شده است.

 

دوم؛ «مدل هزینه فرصت از دست رفته»، شاید به گمان برخی مجرمان و به قول شما دله دزدها، «کیف امروز به از گنج فردا»، اینکه نیازی فورا باید برآورده شود و نمی توان باید برای آن رنج کشید و منتظر ماند خود نگاهی است که امروز گویا نگاه غالب جامعه ماست.

بیایید از زاویه ای دیگر به این مقوله بپردازیم. از منظر کارآفرینی و مدیریت و مفهوم آن این عده در چه بخشی از تعاریف می گنجند. به هر حال این عده با سن بسیار کم نیروی کار محسوب می شوند، ولی هیچ تخصص و توانی ندارند. بازار کار نتوانسته برای آنها فرصتی ایجاد کند و خود آنها هم نتوانسته اند برای خود بازاری ایجاد کنند.

 

۱۰۰ درصد تمامی افرادی که دارای سلامت جسمانی هستند و طبق قوانین بین المللی و داخلی، توانایی انجام کار را دارند، نیروی کار محسوب می شوند. باز هم این نگاه ما است که می گوییم آنها تخصص و توانی ندارند، اکثر آنها تا دوره متوسطه هم رفته اند، دارای گواهینامه هستند، بدن سالمی دارند، و.... اما حکایت همان نهادها و سیستم آموزشی به علاوه فرهنگ ماست. فرض کنیم که نهادها، سازمان ها و موسسات مالی یکی از متولیان کارآفرینی هستند، به نظر شما یک جوان چگونه می تواند از هزارتوی بوروکراسی و بعضا غیرشفاف جهت ایده های خود وامی اخذ کند آن هم بدون بهره؟ فرض کنیم نظام آموزشی کشور متولی پرورش روحیه کارآفرینی است، کدام درس، کدام استراتژی، کدام رویکرد نشان دهنده حرکت به سمت کارآفرینی در مدارس کشور است، مثال ها از این دست فراوان اند.

 

 

از منظر دیگر این عده فعالیت و رفتاری از خود بروز می دهند که هم برای تامین معاش آنهاست و هم برای تامین نیازهای آنها این بخش را چگونه می توان تحلیل کرد؟

 

بهتر است اول تعریفی از «معاش» داشته باشیم؛ معاش به معنی زیستن و زندگی کردن است. پس احتمالا منظور شما تامین نیازهای زندگی است، نیازهایی که منجر به معاش می گردند. یعنی اینکه در پایان قصه ما (نهادهای متولی) نتوانسته اند به بخشی از جامعه (مجرمان) بیاموزند که میزان برآورده شدن نیازهای زندگی و راه های درست آن چیست.

 

 

اینکه فردی سوار موتور می شود و بعد به ناگاه به سراغ فردی برای زورگیری از او می رود، او برنامه و نقشه ای نداشته، ولی مرتکب عملی مجرمانه می شود. پس این فرد را نمی توان مجرم حرفه ای نامید. او برای برطرف کردن چه نیازی از خود وارد این عرصه و این ریسک کردن شده است؟

 

در صورتی که موضوع عدم رفع نیاز اولیه باشد، به نظر بنده دو دلیل اصلی آن عبارت اند از: تکرار یک لذت هیجان آور و سپس غرور ناشی از بیان این عمل برای دیگران و دیگر احساس امنیت کردن که لذت آزادی پس از آن کم از خود عمل مجرمانه نیست، تصور کنید که اگر دوربینی نبود، چه می شد، در حالت خوشبینانه در دفعات مکرر آتی و صرفا بر اساس اشتباه محاسباتی خود به دام می افتادند.

 

 

به عنوان یک مدرس مدیریت و کارآفرینی چنین کارهایی ولو مجرمانه را چگونه می توان تعبیر کرد. کاری که نه برنامه دارد، نه تخصص و توانمندی، نه منعفعت مناسب و نه ریسک پایین، نه امنیت و نه آتیه نظیر بازنشستگی و نظایر آن.

 

پیش از پاسخ به این سوال باید شما را به خواندن کتابی که هنوز در ایران نیامده است توصیه می کنم. نام کتاب این است «چگونه افراد خوب تبدیل به یک دیو می شوند» « Understanding How Good People Turn Evil » خواندن این کتاب برای تمام کسانی که می خواهند مسائل مرتبط با ناهنجاری های فردی و اجتماعی را مطالعه کنند، مفید است. البته یک مشکل بزرگ هم دارد و آن هم این است که نویسنده اش بزرگ ترین روانشناس زنده دنیاست. نظر بنده عکس نظر شماست، به نظر من اکثر مجرمان و مثال هایی را که شما فرمودید می توان در این حوزه قرار داد، اکثر آنها هم تخصص دارند، هم توانمندند، هم بسیار معمولی هستند، اصولا دو گونه افراد بزرگ ترین پتانسیل های کارآفرینی را دارند، آنهایی که بسیار سختی کشیده اند، آنهایی که از هوش بالا به جرم کشیده شده اند.

کلمات کلیدی :
نظرات بییندگان :

بهترین مشاغل و خدمات شهر خود را ، در سایت نشونه پیدا کنید.

مشاهده سایت نشونه